پرورش كودكان مسئوليت‏ پذير

پرورش كودكان مسئوليت‏ پذير

جمعه ۰۳ فروردين ۱۳۹۷ ساعت ۰۷:۳۶
امتیاز این گزینه
(1 رای)

هديه اشرف ‏زاده‏
مسئوليت‏ پذيرى، مفهومى است كه انسان‏ ها همواره در زندگى فردى و اجتماعى خود، با آن ارتباط دارند و مسئله‏ اى مهم در موفّقيت انسان است و اين، يك امر ذاتى نيست؛ بلكه در خانواده و روابط اجتماعى و تعاملاتى كه فرد با ديگران دارد، امكان رشد پيدا مى‏ كند و والدين در اين ميان، نقش مهمّى در انتقال روحيه مسئولانه به كودك دارند.


مسئوليت‏ پذيرى، مهارتى است كه بايد آن را به كودكان آموخت تا در آينده، در زندگى اجتماعى دچار مشكل نشوند؛ امّا گاهى بعضى از والدين آن‏قدر به كودكشان مسئوليت مى‏ دهند و آن‏قدر سخت مى‏ گيرند كه كودك را خسته و از دنياى كودكى جدا مى‏ كنند.
براى اينكه فرزندانمان بتوانند به خوبى از پس مسئوليت‏ هاى خود در زندگى برآيند، بايد از دروان كودكى، حسّ مسئوليت‏ پذيرى را در آنان تقويت كرد.
به طور كلّى، مسئوليت‏ پذيرى، يعنى برعهده گرفتن انجام كارى و پذيرفتن نتايج آن. مى‏توان مسئوليت‏ پذيرى را به دو بخش تقسيم كرد:
- مسئوليت‏ پذيرى شخصى و اجتماعى؛
- مسئوليت ‏پذيرى شخصى و خانوادگى.
اين دو، وظايف اوّليه ‏اى هستند كه بيشتر كودكان در سنين پايين خودشان مى‏ توانند انجام دهند؛ مثل مسواك زدن، شستن دست‏ ها و لباس‏ پوشيدن.
گاهى برخى والدين انجام اين وظايف را كافى مى‏ دانند؛ امّا بايد به كودكان وظايف ديگرى را نيز محوّل كرد تا علاوه بر مسئوليت‏پ ذيرى شخصى و خانوادگى، مسئوليت ‏پذيرى اجتماعى را بياموزند و در مقابل ديگران، احساس مسئوليت داشته باشند.
ما به عنوان پدر و مادر در اين راستا، چه كارهايى مى‏ توانيم براى كودكانمان انجام دهيم؟
يكى از روش‏هاى مؤثّر آموزش، مسئوليت‏ پذيرى كودكان و واگذار كردن كارهاى روزمرّه به آنهاست. كودكان دو، سه و چهارساله عاشق كمك كردن هستند؛ پس، از اين ويژگى آنها استفاده كنيد و آنها را دست كم نگيريد؛ البتّه در اين زمينه، مرحله رشدى كودك وكارهايى را كه مى ‏تواند انجام دهد، در نظر داشته باشيد. به اين ترتيب، مى‏ توانيد با توجّه به توانايى فرزندتان، از همين سنين، اقدام به دادن وظايف خانه به آنها كنيد. گاهى با دادن يك گلدان به كودك، مى‏ توانيم حسّ مسئوليت‏ پذيرى را در او ايجاد كنيم. از آنجا كه در رسيدگى به يك گياه، عوامل مختلفى، همچون زمان، مكان و ساير شرايط را بايد در نظر گرفت؛ پرورش گياه فعّاليت مناسبى در اين زمينه است (آب زيادى داده نشود، كم آب داده نشود، نور زياد و مستقيم نباشد و ...).
در اين‏صورت كودك نتيجه عمل خود را خواهد ديد و با عبارت اين گل زيبا نتيجه مراقبت ‏ها و زحمت‏ هاى توست، ممنون. او را تشويق كلامى كنيم.
در حين انجام يك مسئوليت توسط كودك، والدين قادر خواهند بود صفات اخلاقى ديگرى، همچون شكيبايى، دورانديشى، صداقت، همدلى و انعطاف‏پذيرى، همكارى و ... را نيز در كودك خود، تقويت كنند.
زمانى كه به كودكى مسئوليتى مى‏ دهيم، اجازه دهيم اعمال كودك به طور منطقى و طبيعى رخ دهد و حين عمل، آن را تصحيح نكنيم.
البتّه اين مسئله به روحيه و توانايى كودك بستگى دارد. بايد در وهله اوّل، كودك را به خوبى بشناسيم تا بتوانيم به او مسئوليت دهيم؛ چون اگر به كودكى كه آمادگى پذيرش مسئوليت ندارد، مسئوليت دهيم، دچار مشكل مى‏ شود و اعتماد به نفسش پايين مى آيد؛ به عنوان مثال اگر انجام مسئوليت واگذار شده به كودك، خارج از توان او باشد و او خود را در انجام آن مسئوليت، ناتوان ببيند، هم‏زمان، اعتماد به نفس و مسئوليت‏ پذيرى كودك خدشه‏ دار خواهد شد.
گاهى يك مسئوليت خاص در يك سنّ خاص، به افزايش اعتماد به نفس و مسئوليت‏ پذيرى كودك كمك مى ‏كند؛ امّا همان مسئوليت در سنّ ديگرى توهين به حساب مى‏ آيد.
مثلًا به يك كودك دو ساله مى‏ گوييد: تا من آماده مى‏ شوم تو هم مى‏ توانى دكمه‏ هاى لباست را ببندى؟
در حالى‏ كه همين پيشنهاد به يك كودك 7 ساله ممكن است براى كودك ناخوشايند باشد.
نبايد مسئوليت را به آنها تحميل كنيم؛ برعكس بايد سعى كنيم حسّ مسئوليت‏ پذيرى را در كودكانمان به وجود بياوريم؛ به اين معنا كه بهتر است كودك در پذيرش مسئوليت خود، آزاد باشد؛ امّا بايد يادآور شد كه به توانمندى كودك هم بايد توجّه داشت. بايد با توجّه به سنّ كودك، به او مسئوليت بدهيم و مى ‏توانيم از مسئوليت‏ هاى كوچكتر شروع كنيم؛ مانند جمع كردن مداد رنگى‏ ها يا بردن نمكدان يا قاشق و چنگال براى پهن كردن سفره.
هرچند انجام كارهاى كوچك روزمرّه توسط كودك به خودى خود، مفهوم ويژه‏اى از مسئوليت ‏پذيرى را براى او ايجاد و تثيبيت مى‏ كند، امّا آنچه كه به عنوان هدف اصلى در طرح پرورش مسئوليت‏ پذيرى كودك بايد مورد توجّه قرار گيرد، ايجاد حسّاسيت در كودك، در مقابل وضعيت‏ ها و موقعيت‏ هايى در زندگى است كه مسئوليتى را متوجّه او مى نمايد.
كودك بايد بتواند ارتباط منطقى بين پذيرفتن و انجام يك مسئوليت و برآورده شدن خواسته‏ها و نيازهاى خود را دريابد.
كودك بايد قادر باشد مسئوليت ‏هايى را كه متوجّه اوست، تشخيص دهد و بشناسد.
اگر مسئوليتى كه به يك كودك يا نوجوان واگذار مى‏ شود، با دقّت و هدفمند انتخاب شده باشد، انجام مسئوليت توسط كودك، اين فرصت را براى والدين فراهم مى‏ آورد كه كودك خود را بهتر بشناسد و آگاهى خود را از توانايى‏ ها و نقاط ضعف فرزند خود، افزايش دهند؛ به عنوان مثال، والدين ممكن است متوجّه شوند كه كودكشان در انجام مسئوليت‏ هاى فردى، به خوبى عمل مى‏ كند؛ امّا در برقرار كردن روابط صحيح در يك گروه كه مسئوليت مشتركى را به عهده دارند، ناتوان يا ضعيف است.
در صورت كوتاهى كودك در انجام مسئوليت، چه بايد كرد؟
بايد رفتار او را سنجيد كه آيا نمى‏ تواند، نمى‏ داند يا نمى‏ خواهد؟
بعد كودك را از نتايج منفى و مثبت انجام دادن و ندادن مسئوليتش‏ آگاه كرد.
گاهى ممكن است ناشى از الگوبردارى و تقليد رفتار والدين باشد.
در كل، كودك بايد از انتخاب خود، درس بگيرد.
بنابراين كارى كنيد عواقب سهل‏انگارى يا اشتباهش را بپذيرد؛ به عنوان مثال اگر كودك مسئوليت جمع ‏آورى و مرتّب كردن وسايل بازى خود را نمى‏ پذيرد، اسباب‏ بازى‏ها براى مدّت مشخّص متناسب با تحمّل كودك از دسترس او دور نگه داشته شوند و اين كار نبايد با پرخاشگرى باشد؛ زيرا بروز خشم و عصبانيت فقط كارها را دشوار مى‏ كند. اگر فرزندتان تمايل ندارد كارى انجام دهد، به طور واضح و فقط يك‏بار ديگر، كارى را كه قرار بوده انجام دهد، به او يادآورى كنيد. بهتر است اين يادآورى نيز همراه با شوخى باشد. مثلًا بگوييد: لباس‏هاى ريخته‏ شده كف اتاق صدايت مى‏ كنند. كى مى‏ خواهى جوابشان را بدهى؟
به تلاش او در برابر مسئوليت داده شده توجّه كنيد و از سرزنش كردن او نيز بپرهيزيد. سرزنش كردن سبب مى‏ شود كودك تصوّر كند هرگز نمى‏ تواند شما را راضى نگه دارد؛ بنابراين دست از تلاش بر مى‏ دارد.
به ياد داشته باشيم با گذشت زمان، كودك در كارهايش مهارت پيدا مى‏ كند، بر آنها مسلّط مى‏ شود و از عهده انجام كارها، بهتر برمى‏ آيد.
پذيرفتن مسئوليت همچنين نبايد با احساس گناه يا بدهكارى يا اعمال زور و مبارزه همراه باشد؛ بلكه بايد بدون فشار مالى يا عاطفى مطرح شود. اگر فردى احساس كند با زور او را مجبور به انجام كارى كرده‏ اند، ممكن است او هم، چنين روشى را در پيش بگيرد؛ يعنى علاوه بر نپذيرفتن آن مسئوليت، سعى كند از طريق زورگويى يا لجبازى، به خواسته‏ هاى خود برسد.
نكته بسيار مهم درباره مسئوليت اين است كه اجبارى براى پذيرش درخواست وجود نداشته و در واقع، مسئوليت، انتخابى آگاهانه است؛ درست مثل قراردادى است كه همه اجزاى آن، براى طرفين مشخّص است.
بنابراين:
- مسئوليت‏ پذيرى مهارتى است كه كودك بايد كسب كند و در آن راستا، والدين به او كمك كنند؛
- آموختن وظايف شهروندى، يعنى مسئول بودن در قبال خود و ديگران، از خانواد آغاز مى‏ شود.
فراموش نكنيد كه:
- خودتان الگوى خوبى براى آنها باشيد.
كودك بايد قادر باشد مسئوليت‏ هايى كه متوجّه اوست، تشخيص دهد و بشناسد.

نوشتن نظر