محمّد جواد فلّاح

بسياري از بايسته‌هاي اخلاقي، حقوقي هستند كه بايد دربارة‌ همسايه رعايت شود. اين حقوق كه بيشتر جنبة اخلاقي دارند و اولياي دين به‌طور جدّي بر آنان تأكيده كرده‌اند، از دو ديدگاه مطرح مي‌شوند:
نخست، تأكيد و سفارش آنها به جايگاه و ضرورت حقوق همسايه و دوم، برشمردن مصداق‌هاي اين حقوق است. نكتة مهم اين است كه جايگاه همسايه به گونه‌اي است كه پيامبر اكرم(ص) حقّ جداگانه‌اي براي اين گروه قائل شده است، بدون اينكه قيد كند پيرو كدام آيين، مذهب و ملّيت باشند. ايشان فرمود:
«همسايگان سه قسمند؛ همسايه‌اي كه سه حق دارد: حقّ همسايگي، حقّ اسلام و حقّ خويشاوندي؛  و همسايه‌اي كه دو حق دارد: حقّ اسلام و حقّ همسايگي و همسايه‌اي كه يك حق دارد و آن كافري است كه فقط حقّ همسايگي دارد و بس».1
ملّا محسن فيض كاشاني در ذيل اين روايت آورده است: پس بنگر كه چگونه براي فرد مسلمان به محض همسايگي، حقوقي ثبت شده است.2
چنانكه گفته شد، اين حق، دو طرفه است. از اين‌رو، امام صادق(ع) ملاك اين حق‌شناسي را در بيان خود به خوبي ترسيم فرموده است:
«براي مردم، آنچه را خودتان دوست داريد، دوست بداريد. آيا مرد حيا نمي‌كند كه همسايه‌اش نسبت به او حق‌شناس باشد و او نسبت به همسايه‌اش حق‌شناس نباشد».3
مطلب بعدي، مصداق‌هاي حقوق همسايه است. دراين باره، به سخناني از پيامبر اكرم(ص) و امام سجّاد(ع) اشاره مي‌كنيم. حقوق همسايه از ديدگاه پيامبر(ص)‌ چنين است:
1. «اگر از تو ياري خواست، به فريادش برسي»؛
2. «اگر از تو قرض خواست، به او قرض دهي»؛
3. «اگر نيازمند شد، نيازش را برطرف ساز»؛
4. «اگر مصيبتي ديد، او را دلداري دهد»؛
5. «اگر خير و خوبي به او رسيد، به او تبريك و شادباش گويي»؛
6. «اگر بيمار شد به عيادتش روي»؛
7. «وقتي مُرد،‌ در تشييع جنازه‌اش شركت كني»؛
8. «خانه‌ات را بلندتر از خانة او نسازي تا جلوي جريان هوا را بر او بگيري، مگر آنكه خودش اجازه دهد»؛
9. «هرگاه ميوه‌اي خريدي، براي او هديه بفرستي وگرنه مخفيانه ميوه را به خانه‌ات ببر»؛
10. «فرزندت را همراه ميوه بيرون نياور كه بچّه همسايه با ديدن ميوه در دست او ناراحت شود»؛
11. «با بوي ديگت، او را ناراحت نكن، مگر آنكه مقداري از غذاي آن را براي او بفرستي».4
حقوقي كه در روايات نوراني از رسول خدا(ص) برشمرده شد، از مسائل اخلاقي كلان تا مسائل معنوي جزئي را دربردارد و اگر عمل به اين توصيه‌ها سرلوحة اخلاقي و رفتاري خانواده‌ها باشد، تأثير عظيمي در هدايت اخلاقي و شكوفايي معنوي جامعة انساني خواهد داشت.
امام سجّاد(ع) نيز در كلامي شيوا تعدادي از اين حقوق را كه جنبة اخلاقي مؤثّري دارد، برشمرده است:
1. «امّا حقّ همسايه‌ات اين است كه در غيابش، آبرويش را حفظ كني»؛
2. «و در حضورش، او را احترام كني»؛
3. «اگر ستمي بر او شد، ياري‌اش رساني»؛
4. «دنبال عيب‌هايش نباشي»؛
5. «اگر بدي از او ديدي، بپوشاني»؛
6. «اگر بداني كه پند و اندرز تو را مي‌پذيرد، او را در خفا نصيحت كني»؛
7. «در سختي‌ها رهايش نكني»؛
8. «از لغزشش درگذري»؛
9. «گناهش را ببخشي»؛
10. «با او به خوبي و بزرگواري معاشرت كني». 5

همسايه‌آزاري
يكي از اخلاق‌هاي ناپسنديدي كه پيشوايان دين همواره از آن نهي مي‌كردند، آزار دادن همسايه است. نقل شده است كه مردي به محضر امام صادق(ع)رفت و از همساية خود شكايت كرد. امام(ع) ضمن راهنمايي او، چنين نقل كرد:
«مردي از انصار خدمت پيامبر خدا عرض كرد: من از قبيلة بني فلان خانه‌اي خريده‌ام و نزديك‌ترين همسايه‌ام، كسي است كه اميدي به خير و خوبي‌اش ندارم و از بدي‌اش در امان نيستم. پس، پيامبر خدا(ص) به علي(ع) و سلمان و ابوذر و يكي ديگر كه فراموش كرده‌ام و فكر كنم مقداد باشد، دستور داد به مسجد بروند و با صداي بلند فرياد بزنند: «ايمان ندارد هر آن كس كه همسايه‌اش از شرّ او در امان نباشد.» آنان سه بار اين سخن را اعلام كردند.»6
اين نوع برخورد پيامبر(ص) با شخص همسايه‌آزار، ‌شدّت زشتي اين اخلاق ناپسند را نشان مي‌دهد.
همساية بد، تا جايي زشت شمرده شده كه حضرت علي(ع) از آن به عنوان سخت‌ترين بلا و مصيبت ياد مي‌كند: «همساية بد، بزرگ‌ترين رنج و سخت‌ترين بلا و مصيبت است».7
باز در نكوهش همساية بد، از لقمان نقل كرده‌اند كه فرمود: من صخره‌هاي بزرگ و آهن و هر بار سنگيني را به دوش كشيدم، ولي باري سنگين‌تر از همساية بد نديدم.8
مي‌گويند همساية بد، رفتارش چون كورة آهنگر است كه اگر تو را به شعلة خود نسوزاند،‌ بوي بدِ دودش در تو اثر كند و رنجت دهد.9 اسدي طوسي در اين مورد سروده است:
مجوييد همسايگي با بدان
مداريد افسوس نابخردان
ناپسند بودن همسايگي بد، نزد پيامبر اكرم(ص) تا جايي است كه در سفارش خود به امير المؤمنين علي(ع) مي‌فرمايد: «اي علي! چهار چيز است كه پشت انسان را مي‌شكند ... و يكي از آنها همساية‌ بد است».10

ماهنامه موعود شماره 121

پي‌نوشت‌ها:
1. ميرزا حسين نوري، مستدرك الوسائل، ج 8، ص 424.
2. ملا محسن فيض كاشاني، المحجّـ［ البيضاء في تهذيب الاحياء، ج 3، ص 422.
3. اصول كافي، ج 2، ص 635.
4. ميزان الحكمه، ج 2، ص 920.
5. شيخ صدوق، الخصال، تحقيق علي اكبر غفّاري، ج 1، ص 569؛ ميزان الحكمه، ج 2، ص 920.
6. ميزان الحكمه، ج 2، ص 918؛ وسائل الشّيعه، ج 8، ص 478، ح 1.
8. غرر الحكم و دررالكلم (تك‌جلدي)، ص 436.
9. همان.
10. «در ساية‌ همسايه»، نشرية پيام زن، ش 80، ص 72.