سیرۀ آخوند ملاعلی معصومی همدانی رحمه الله
موقعیت شما: موعود»مهدویت و آخرالزمان»مقالات مهدویت و آخرالزمان»امام مهدی (ع)»منتظران حضرت مهدی»سیرۀ آخوند ملاعلی معصومی همدانی رحمه الله

سیرۀ آخوند ملاعلی معصومی همدانی رحمه الله

شنبه ۱۷ مرداد ۱۳۹۴ ساعت ۱۹:۱۰
امتیاز این گزینه
(2 آرا)

شهید ابراهیمی در وصیت‌نامه خود نوشت: به همه خانواده‌ام می‌گویم که حجاب را رعایت کنید و الا خون شهیدان مظلوم را زیر پا گذاشته‌اید.شوق سرشاری به علم اندوزی داشت و جهت فراگیری علوم اسلامی به همدان رهسپار گردید؛ مقدمات و ادبیات را نزد مدرسان این شهر به خوبی آموخت.


تولد
آخوند ملاعلی همدانی در ربیع الاول سال 1312ق در روستایی کوچک؛ اما سرشار از معرفت ودین داری به نام «وَفَس» از توابع شهرستان «رَزَن» در همدان و در خانه ای کوچک و محقّر؛ اما خانواده ای معنوی و الهی دیده به جهان گشود که پدر و مادرش به خاطر عشق و ارادت به امیرالمؤمنین علیه السلام او را علی نام نهادند. او بعدها به عنوان آیت الله العظمی ملاعلی معصومی همدانی رحمه الله بزرگ ترین و موفق ترین عالِم غرب ایران شهرت یافت.
پدرش «مشهدی ابراهیم» خواندن نمی دانست؛ اما پارسا و ساده زیست بود و از راه کشاورزی امرار معاش می کرد و زندگی فقیرانه ای داشت؛ اما راضی، صبور و سرشار از صفا بود. هرگز در ادارۀ خانه و تربیت اولاد کوتاهی نکرد. وی که از جایگاه دانشمندان و مبلّغان جامعه آگاه بود و به استعداد ذاتی و شایستگی علی نوجوان خود، پی برده بود، برای تربیت علمی فرزند دلبندش او را به مکتب خانه فرستاد تا در شمار حاملان و حافظان قرآن کریم قرار گیرد. معلم و مربّی تأثیرگذار ایشان در این دوره عالم پارسا و باتقوای منطقه به نام آخوند ملامحمدتقی ثابتی بود.



تحصیل علوم الهی
شوق سرشاری به علم اندوزی داشت و جهت فراگیری علوم اسلامی به همدان رهسپار گردید؛ مقدمات و ادبیات را نزد مدرسان این شهر به خوبی آموخت. شیخ عبد الرزاق محدث حائری (متوفای 1381 ق) شیخ علی گنبدی (متوفاقی 1364 ق) و شیخ علی دامغانی (متوفای 1372 ق) از اساتید این دورۀ وی به شمار می آیند.
او بعد از توقف کوتاه در همدان، عازم تهران ـ که در آن زمان دارای مرکزیت خاص علمی بود ـ شد و به مدت 5 سال در محضر فرزانگان و نامداران عرصۀ فقه و حکمت و عرفان زانوی علم و تواضع بر زمین زد و خوشه چین خرمن دانش آنان شد. اساتید تأثیرگذار این دورۀ ملاعلی عبارتند از آیات بزرگوار:
1. شیخ عبد النبی نوری مازندرانی (متوفای 344 ق)؛
2. شیخ محمد رضا تنکابنی (متوفای 1385 ق)؛
خطیب نامدار «شیخ محمدتقی فلسفی رحمه الله » می گوید: «در محضر پدرم (آیت الله تنکابنی) افراد لایقی تربیت شدند که یکی از آنان مرحوم آیت الله آخوند ملاعلی همدانی بود. او قبل از آنکه حوزۀ علمیه قم تأسیس شود، در دروس پدرم در تهران شرکت داشت. هر وقت به تهران می آمد، دیدار از پدرم و درک محضر او را از فرائض خود می دانست.»
3. میرزا مهدی آشتیانی (متوفای 1372 ق)؛
4. میرزا محمود مدرس کهکی (متوفای 1364 ق)؛
5. آخوند ملا محمد حکیم هیدجی زنجانی (متوفای 1349 قمری)1 که مرحوم ملاعلی معصومی همدانی سخت تحت تأثیر جذبه های معنوی و روحی آن عارف و حکیم والا مقام بود و نیز در گفتگوهایش همواره از مقامات عرفانی آن استاد فرزانه یاد می کرد.


ورود به قم
با ورود مرحوم آیت الله حائری رحمه الله به قم (سال 1340) فصل نوینی در تاریخ حوزه های علمیه تشیع آغاز گردید و فضلا و دانش پژوهان فراوانی از شهرستانها به قم عزیمت کردند و ملا علی معصومی همدانی جهت تکمیل معلومات و و نیل به اهداف والای علمی و معنوی رهسپار شهر مقدس قم گردید و سالیان متمادی از دروس پربرکت آیات عظام: شیخ عبد الکریم حائری (متوفای 1355 ق) و میرزا جواد آقا ملکی تبریزی (متوفای 1343 ق) استفاده های شایانی نمود و مبانی علمی خویش را استوار ساخت. وی ضمن تحصیل به تدریس نیز اشتغال داشت و توانست شاگردان لایق و موفقی را در مکتب علمی خویش تربیت و پرورش دهد که برخی از شاگردان نامدار وی عبارتند از آیات بزرگوار: 1. حسین نوری همدانی؛ 2. سید رضا بهاءالدین؛ 3. محمدتقی بهلول گنابادی؛ 4. احمد مجتهدی تهرانی؛ 5. شهید دکتر محمد مفتح؛ 6. سید ابوالحسن مولانا تبریزی؛ 7. ابو القاسم دانش آشتیانی؛ 8. سید محمود طالقانی؛ 9. غلامرضا واعظ طبسی؛ 10. سید ابوالحسن موسوی همدانی؛ 11. غلامحسین جعفری همدانی.2


چگونگی مهاجرت به همدان
یکی از اقدامات مهم آیت الله حائری رحمه الله در دوران زعامت خویش به حوزه های علمیه، اعزام مبلّغان متّقی و کارآمد به شهرستانهای مختلف بود. او به نیازهای فکری و عقیدتی مردم شهرها توجه ویژه ای داشت و بر اساس نیاز، مبلّغ اعزام می کرد و روی تک تک مبلّغان و مواضعی که به مبلّغ نیاز بود، به دقت مطالعه می کرد و پس از احراز شایستگیهای اخلاقی و برآورد توان علمی آنها هر یک را به جای مناسب گسیل می داشت و از شماری از آنان که توانایی تبلیغی بالایی داشتند، می خواست تا برای همیشه در آنجا بمانند و امور اجتماعی و دینی مردم را سامان دهند؛ آخوند ملا علی همدانی از جملۀ این مبلّغان بزرگ بود که به اشارت استاد خود به همدان رفت و بر اثر تقوا و دانش گسترده، دگرگونیهای فرهنگی بزرگ را در غرب کشور به وجود آورد.
آیت الله نوری همدانی رحمه الله در این رابطه می گوید: «آقای آخوند، مرد بسیار بزرگی بود. از آیت الله العظمی حاج شیخ خواسته بودند یک نفر برای ادارۀ امور علمی و تبلیغی به همدان و اطراف همدان بفرستد. آن بزرگوار هم آقای آخوند را فرستاده بود. ایشان رحمه الله ، دارای فضایل بسیاری بود، یکی اینکه مرد جامعی بود؛ یعنی معلومات ایشان در فقه و اصول منحصر نمی شد، در تاریخ، تفسیر، انساب و ادبیات عرب هم بسیار بسیار وارد و جامعیّتش کم نظیر بود. دوم اینکه خیلی خوش معاشرت و خوش مجلس بود و به همین وسیله در اعماق دلها نفوذ می کرد و تربیت و موعظه اش، مؤثرتر می شد. خیلی هم خوش بیان بود، لذا منبرش هم بسیار خوب بود. ماه رمضان و محرم در پای منبرش غوغا می شد. مطالبش در منبر چون از دل بر می خواست، بسیار مؤثر بود و انسان را منقلب می کرد.»3
مرحوم آیت الله حائری رحمه الله در سال 1350 ق به هنگام عزیمت این عالم وارسته به زادگاهش همدان فرمود: «من مجتهد عادلی را برای مردم شهر همدان فرستادم.»4
آخوند ملاعلی با وجود شخصیتهای بزرگ علمی، ادبی، فقهی و فلسفی در همدان، ستاره ای پرفروغ آن دیار را نورافشانی نمود و جایگاه ویژه ای در دلهای مردم باز کرد و منشأ خدمات مهم فرهنگی، اجتماعی و مذهبی گردید.


آثار و خدمات
مرحوم آخوند در طول حیات خود خدمات بی شماری ارائه نمود و بسیاری از مردم به برکت وجود این عالم بزرگوار دینی با آداب و تربیت اسلامی آشنا شدند و طلبه های فاضل و اثرگذاری در مدرسۀ وی تربیت شدند و فضال معنوی ارزشمندی در همدان پدیدار گردید که مهم ترین خدمات و آثار وی عبارتند از:
1. احیا و بازسازی مدرسۀ آخوند ملامحمدحسین اردستانی، معروف به مدرسۀ آخوند. مشهور است این مدرسه که به صورت مخروبه ای شده بود، بعد از شهریور سال 1320 توسط آن بزرگوار احیا گردید که به عنوان مهم ترین حوزۀ علمیۀ غرب کشور جایگاه تربیت عالمان بزرگی گردید.


2. تأسیس کتابخانه بزرگ غرب: این کتابخانه دارای 3000 نسخۀ نفیس خطی که در نوع خود در کشور کم نظیر است، در سال 1332 ش افتتاح گردید.


3. تربیت و پرورش طلاب علوم دینی: که مهم ترین ویژگی علمی آخوند تدریس، تربیت و پرورش طلاب علوم دینی به شمار می آید.


4. انتشار نشریۀ پیک اسلام: آخوند همدانی پس از راه اندازی کتابخانۀ غرب ضمن اظهار خرسندی فراوان می فرمود: «تکمیل این حوزۀ علمیه و کتابخانه به دو چیزاست: یکی ایجاد نشریه ای برای کتابخانه و مدرسه و دیگر تنظیم فهرست تفصیلی نسخه های خطی کتابخانه.»
در پی این سخنان، کار تهیۀ فهرست تفصیلی نسخه های خطی به همت دو تن از فضلای منطقه انجام وسپس مجله ای دینی با عنوان «پیک اسلام» تأسیس و منتشر شد. این نشریه تحت سرپرستی وی و به همت اعضای هیئت تحریریه به چاپ می رسید و از دی ماه 1341 تا مهرماه 1342 شش شماره از آن منتشر گردید.5
مطالب این نشریه نوعاً توسط نویسندگان فاضل غرب کشور و استادان حوزه های علمیه قم و نجف نگاشته می شد. انتشار این مجله در شرایطی که در روزگار حکومت منحوس پهلوی کار علمی، فرهنگی و مطبوعاتی در حوزه های علمیه با مشکلات فراوانی مواجه بود، حرکت مثبتی در جهت تعمیق اندیشۀ دینی محسوب می شد و در خور تقدیر و تجلیل بود، هرچند کارشکنی بعضیها و تنگناهای اقتصادی، مانع ادامۀ انتشار آن گردید6.


5. آثار علمی: مرحوم آخوند در کنار تدریس و رسیدگی به امور دینی مردم، از تألیف نیز غافل نبود وتألیفات ارزشمندی در موضوعات فقهی، اخلاقی و رجالی ارائه کرد که متأسفانه هیچ کدام از آنها تاکنون به زیور طبع آراسته نشده است.


6. طبع شعر: مرحوم آخوند علاوه بر ذوق فقاهتی و کمالات علمی و اخلاقی، طبع شعر نیز داشت. گاهی در مذاکرات و مباحثات ادبی بعضی از اشعارش را می خواند. نمونه ای از اشعار وی این غزل عرفانی است که با تخلّص «فنا» سروده:


به خرابات روم بهر پرستاری دل

به بر پیر برم شکوه ز بیماری دل

او شب و روز بسوزد ز غم هجر بتان

من بسازم به غم و رنج و گرفتاری دل

چه زیانها که نمودم ز ره دل خواهی

چه ملامت که کشیدم به هواداری دل

خواب هرگز نکند آن که دلش بیدار است

ما نکردیم شبی صبح به بیداری دل

هر چه کردیم علاج دل بیمار نشد

تنگ شد حوصله از بهر پرستاری دل

اشک من سرخ و رخم زرد شد و موی سپید

روز من گشت چو شب، بهر سیه کاری دل

ای فنا چارۀ دردت نتوان کرد مگر

اشک خونین و دعای سحر و زاری دل7

ویژگیها و کمالات اخلاقی
زُهد واقعی و ساده زیستی این عالم ربانی، زبانزد مردم بود و هیچ وقت آن روش الهی را در زندگی از دست نداد. زندگی متعارف و مرضی عند الله و عند الناس داشت، هر کسی به حضورش می رفت، ارادت و علاقه اش به او بيش تر می شد و چون بر می گشت، می گفت: «شنیدن کی بود مانند دیدن» و به مضمون حدیث «كُونُوا دُعَاةَ النَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ»؛ مردم را با علم نیکوی خویش به خیر و صلاح دعوت می کرد. در زهد آن چنان بود که گاهی هر چه داشت به مستحقین می داد و برای خودش چیزی نمی ماند و ناچار مبلغ ناچیزی برای مراجعت به منزل از مغازۀ مجاور کوچه مدرسه قرض می گرفت. با آنکه مبالغ زیادی از وجوهات شرعیه را در اختیار داشت، ساده می زیست و خود را در پایین ترین سطح زندگی مادّی نگه می داشت و می فرمود: روزی که از وجوهات شرعی نزد من چیزی نیست، راحت تر هستم. با تمام محبوبیت و جایگاهی که آن عالم بزرگوار داشت، تا مدّتی خانه نداشت و مستأجر بود و به همان خانه اجاره ای قناعت می کرد، تا اینکه فرد خیّری ساختمانی در جنب مدرسه به ایشان برای سکونت اهداء کرد؛ ولی اهالی محلی که وی در آنجا سکونت داشت با اصرار از عزیمت ایشان به محل جدید مخالفت کردند؛ چون وجود ایشان را باعث برکت می دانستند، لذا خواهش کردند که در محلۀ آنها بماند و برای معظم له در همان محل منزلی خریدند و آن بزرگوار ساختمان اهدایی را به مدرسه تفویض نمود.8
آری، زندگی این بزرگ مرد الهی مصداق واقعی کلام ارزشمند امام خمینی رحمه الله می باشد که ضمن هشدار به روحانیت و نگرانی از تشریفات آنان و اینکه این تشریفات باعث می شود که روحانیت شکست بخورد، می فرمود: «روحانیون باید ساده زندگی کنند. آن چیزی که روحانیت را پیش برده تا حالا و حفظ کرده است، این است که ساده زندگی کرده اند. آنها که منشأ آثار بزرگی بوده اند، ساده زندگی کرده اند. آنها که در بین مردم موّجه بوده اند که مردم حرف آنها را می شنیده اند، اینها ساده زندگی کرده اند.»9
آیت الله نوری همدانی رحمه الله در این باره می گوید: «او هرگز خود را اسیر دنیا ننمود و همواره سعی داشت زندگی متعارف و معمولی داشته باشد و از حداقل معیشت برخوردار باشد و از تجمل و اعتبارات ظاهری گریزان بود.»10


بی مناسبت نیست که دو حکایت از مجموع حکایات زندگانی آن عالم ربانی در اینجا نقل نماییم:
1. عبای مندرس: مرحوم حجت الاسلام عقیقی بخشایشی می گوید: «در مدرسه آخوند بودم. یک مرتبه چشمم به عبای پاره و شکافته شدۀ استاد بزرگوارم آیت الله آخوند همدانی افتاد که قسمت شانۀ چپ آن خیلی شکافدار بود. چند روزی بود که این عبا را بر دوش ایشان می دیدم. وقتی قصد مراجعت به منزل داشت، جسارتاً عرض کردم: شانۀ عبای شما را چند روزی است که پاره می بینم، اگر اجازه می فرمایید حقیر از قم عبای تابستانی نو و خوبی برای تان تهیه نمایم؟ استاد آه عمیقی کشید و فرمود: همین عبای کذایی نیز خیلی زیاد است، مگر ما می خواهیم چه بکنیم؟ شما می دانید من درآمد شخصی ندارم. آنچه به دستم می رسد، وجوه شرعی و بیت المال است که مال طلاب و اهل علم می باشد و حقیر احتیاط می کنم که در مصارف شخصی خودم بیش از این خرج کنم و آن منزل مسکونی و زندگی را هم که می بینید، مال همسرم می باشد و مربوط به حقیر نیست و از بیت المال تهیه نشده است. از این رو اکتفا به این نوع لباس راحت تر و سالم تر می باشد. فردا حساب و کتابی در کار است و نمی توان سهم امام (عج) را هر طور که میل آدم کشید خرج نمود.»11


2. احتیاط در مصرف شهریه: یکی از علمای شایسته همدان نقل کرد که: آیت الله آخوند فرمود: زمانی که با میرزا محمد ثابتی تصمیم گرفتیم از مدرسۀ زنگنۀ همدان به تهران مهاجرت کنیم، از شهریۀ آن ماه مقداری خرج شده و قسمت اعظم آن باقی بود، لذا تصمیم گرفتیم که باقی مانده را نزد متولّی شرعی مدرسه برده و به او تحویل دهیم؛ چرا که این پول باید صرف طلاب این مدرسه شود و ممکن است برای ما که به تهران می رویم جایز نباشد. هنگامی که پیش متولی شرعی مدرسه رفتیم و دلیل خود را گفتیم، گفت: این پول برای استفادۀ طلبه ها است و شما هم طلبه اید؛ ولی ما با اصرار آن پول را به ایشان تقدیم کردیم.»12


عالم ربّانی پروا پیشه
آیت الله حسین نوری همدانی دربارۀ اوصاف معنوی استادش می نویسد: «یکی از علمای بزرگ عصر ما که علاوه بر مقام شامخ علمی از جهت تقوا و تعهّد و محاسن اخلاقی و کرایم نفسانی و اخلاص حسن معاشرت با مردم و زهد وساده زیستی ممتاز بود، استاد بزرگوار آیت الله العظمی آخوند ملاعلی همدانی است. او مصداق کامل کلام امام صادق علیه السلام بود که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: حواریون (خواص اصحاب حضرت عیسی علیه السلام ) به حضرت عیسی علیه السلام گفتند: ای روح الله! با چه کسی نشست و برخاست بکنیم؟ حضرت در پاسخ فرمودند: کسی که:
1. دیدارش شما را به یاد خدا می اندازد.
2. گفتارش معلومات شما را افزایش می دهد.
3. رفتارش شما را به عالم آخرت و معنویات ترغیب می کند.
حضرت آیت الله العظمی آخوند ملا علی همدانی حقّاً دارای مشخصات مذکور در این حدیث بود.»13
آیت الله احمدی میانجی رحمه الله در این باره می نویسد: «یکی از چیزهایی که اخلاق ما و رفتار ما را اصلاح می کند و ما را تشویق به مطالعه می کند، مطالعه کردن حالات بزرگان است. واقعاً آدم وقتی که اینها را می بیند خجالت می کشد که ما چیکاره هستیم. این قدر کار کردند. من یک وقتی رفته بودم همدان؛ خدمت مرحوم آخوند ملا علی همدانی رسیدم، همانجا گفتم: خدایا! این آقا چه کار کرده که این جور خوب شده؟ ایشان گفته بود که آدم از همدان برود قم دو رکعت نماز پشت سر آیت الله آقای حاج سید احمد زنجانی بخواند و برگردد، می ارزد. یک آقایی هم از قم رفته بود به همدان خانه آقای آخوند یک یا دو چای خورده بود و برگشته بود. فقط دیدن او رفته بود. علما زحمت کشیدند. اینها الگو هستند. شرح حال اینها را ببینید! اینها در مطالعات شان، در زهدشان، در فداکاریهایشان چقدر زحمت کشیده اند.»14


بر کرسی خطابه
ملاعلی همدانی که از شاگردان جامع و نامدار آیت الله حائری رحمه الله بود، بر اثر تقوا و دانش گسترده ای که داشت علاوه بر تدریس وتربیت طلاب فاضل، در کنار سایر اشتغالات علمی و اجتماعی، هیچ گاه از ارشاد و هدایت مردم غفلت نورزید و با بیان و عمل، مردم را هدایت می کرد. مرحوم آخوند می فرمود: «اوایلی که من می خواستم منبر بروم، از خودم خجالت می کشیدم و فکر می کردم شاید لیاقت منبر رفتن نداشته باشم و منبرم مورد قبول واقع نگردد. یک شب مرحوم حاج شیخ جعفر شوشتری رحمه الله را در خواب دیدم که سوار بر دراز گوشی بود. وقتی به من رسید، فرمود: ملاعلی افسار مرکب مرا بگیر تا من یک منبر بروم و برگردم. همان دم از خواب بیدار شدم و احتمال دادم که ان شاء الله منبرم مورد توجه اهل بیت علیهم السلام قرار گیرد؛ زیرا افسار مرکب نوکرشان را من گرفتم و نگه داشتم.»15
آن بزرگوار در موعظه و منبر همانند مرحوم شیخ جعفر شوشتری رحمه الله بود؛ زیرا سخنان و بیانات حکمت آمیز و مؤثری داشت که همگان را تحت تأثیر قرار می داد. شبهای جمعه در مسجد خودش بعد از نماز در حالی که در داخل محراب نشسته بود، صحبت می کرد و به تفسیر آیات قرآن می پردخت. در ایام ماه مبارک رمضان اغلب از نهج البلاغه سخن می گفت. وقتی «خطبۀ همام» را با آن لحن سوزناک و بیان شانی از عمق دل بیان می داشت، هم خود در بالای منبر گریان بود و هم صدای گریستن حضار از پای منبر به آسمان بلند می شد و مسجد یکسره ناله بود و زاری و سوز و گداز.»16 آخوند فوق العاده به توسّل به اهل بیت علیهم السلام علاقمند بود و زمانی که در مسجد خودش منبر می رفت، به ذکر مصائب بسیار اهمیت می داد. روزی شخصی به ایشان عرض کرده بود: اگر ذکر مصیبت را در منبر کم کنید و سایر مطالب را بيش تر بفرمایید مردم زیادتر استفاده می کنند. معظم له فرموده بود: «از مطالبم کم می کنم و روضه بيش تر می خوانم.»17


سمت نوکری امام حسین علیه السلام
به مناسبت میلاد امام حسین علیه السلام از طرف وعاظ همدان مجلس جشنی در مسجد محلۀ حاجی برپا بود. مرحوم آخوند بعد از اتمام مجلس درس شان با عدّه ای از شاگردان در آن محفل شرکت کردند. وقتی آقای آخوند وارد شد، در مجلسی که روحانیون نشسته بودند جلوس فرمود. عده ای از آقایان منبریها جلو در مسجد ایستاده بودند و به واردین خوش آمد می گفتند و بعضی نیز مشغول پذیرایی از مردم بودند. بعد از آخرین سخنرانی آقاین همگی دور هم جمع شدند و شروع کردند به خواندن اشعار مشهور «ملارضای رشتی»:
اِنَّ فِی الجَنَّۀِ نَهرَاً مِن لَبَنٍ لِعَلِیٍّ و لِزَهرَاء وَ حُسَینٍ وَ حَسَنٍ
آرام آرام مردم شروع به گریستن کردند. مرحوم آیت الله آخوند یک مرتبه از جای خودش حرکت کرد و در ردیف منبریها نشست. آقایان می خواندند و آقای آخوند گریه می کرد و می فرمود: دوست دارم که اسمم در ردیف نوکران امام حسین علیه السلام نوشته شود.18 هم چنین مرحوم آخوند به سادات ارادت ویژه ای داشت و در مجالس ضمن احترام و تکریم زائدالوصف حتی پای خویش را به طرف سادات دراز نمی کرد.19


پناه محرومان و مستمندان
مرحوم آخوند همواره به محرومان و بیچاره گان عنایت ویژه ای داشت و به آنان کمک می کرد که فقط به دو نمونه از آن اشاره می شود:
1. حضرت آیت الله سید موسی زنجانی در این باره می فرمود: «مرحوم آخوند ملاعلی همدانی نقل می کرد: مرحوم میرزا جواد آقا ملکی تبریزی رحمه الله در یکی از مجالس فرمود: هر کس بخواهد یکی از ائمۀ معصومین علیهم السلام را در خواب ببیند، باید یک روز روزه بدارد و پس از افطار پیش از خواب صد مرتبه سوره توحید و قدر را بخواند. بعد فرمود: من (میرزا جواد آقا) کتابی نوشته بودم، پیش از چاپ متوجه شدم که مرحوم «فیض کاشانی» کتابی دربارۀ همین موضوع تألیف کرده است، از این رو به تردید افتادم که با وجود کتاب مرحوم فیض آیا صلاح است که من هم کتابم را به چاپ برسانم؟ برای رفع آن تردید روزه گرفتم و به آن توصیه عمل نمودم و به حضرت صادق علیه السلام متوسل شدم که در خواب از آن حضرت سئوال کردم: آیا کتاب من بهتر است یا تألیف فیض؟ حضرت سکوت کردند. عرض کردم: آیا همچو تویی سائل را محروم می کند؟ آن گاه فرمودند: کتاب فیض بهتر است. من هم کتابم را محو کردم. در یکی از زمستانهای سخت همدان که سرمای شدید و بی سابقه ای آن منطقۀ سردسیر را فراگرفته بود، فقرای بسیاری گرد خانۀ آخوند ملا علی اجتماع کرده، از او تقاضای کمک می کردند. ایشان که در مصرف سهم امام علیه السلام احتیاط تامّ داشت، به تردید می افتد که آیا سزاوار است از آن وجوه به مستمندان بدهد. به همین منظور به توصیۀ یاد شده عمل می کند.
با اینکه منزل آخوند طوری بود که راهی به آن کوچه نداشت؛ ولی در خواب می بیند که حائلی نیست و مستمندان در اطراف کوچه به انتظار کمک نشسته اند و در آن اثنا صدای «یاکریم» بلند شد. آخوند فرمود: دیدم حاج شیخ عبد الکریم است. می گوید: طلب کاری زیادی دارم و فعلاً من دو هزار تومان حواله دارم، مگر اینها (فقرا) باید از گرسنگی بمیرند؟ از خواب بیدار شدم. منتظر این حواله ماندم؛ اما تا غروب خبری نشد. بعد دو هزار تومان از کسی گرفتم و به فقرا دادم. بعد از گذشت بیست روز از این قضیه، کُردی از اهل «باوعلی» آمد منزل، صدایی بلند شد، دیدم کُرد است. گفت: منزل آخوند اینجاست؟ گفتم: بفرمایید بالا، او با نوکرش آمدند. کیفی به همراه داشت و در آن وصیت نامه ای بود. آن را خواند. مِن جمله در آن نوشته بود: دو هزار تومان بدهید به آخوند ملا علی. تاریخ وصیت نامه همان روزی بود که من شبش آن ذکر را خوانده بودم. مرحوم آخوند فرمود: چون دستور العمل مزبور کاملاً رعایت نشده بود؛ یعنی نتوانسته بودم روزه بگیرم، به طور غیرمستقیم و با وساطت مرحوم حاج شیخ برایم رفع تردید شد.»


2. به نقل از خادم آن مرحوم: روزی پیرمردی که چندی قبل نیز به منزل آخوند آمده بود و مبلغ قابل توجهی نیز برای خرج جهیزیۀ دخترش از ایشان دریافت کرده بود به منزل آخوند آمد و عرضه داشت که امشب عروسی یکی از دخترهاست. آن دختر قبلی را که بردند، شوهرش برایش النگو خریده بود؛ ولی برای دومی نخریده اند، به همین دلیل خیلی ناراحت و غمگین است. مرحوم آخوند فرمود: الان بر فرض که من به شما پول بدهم. مغازه ای باز نیست که شما النگو بخرید. پیرمرد با شنیدن این حرف در حالی که غصه تمام وجودش را فرا گرفته بود، سر به زیر انداخت و قصد برگشتن داشت که مرحوم آخوند به او فرمود: صبر کن! سپس به درون خانه رفت و دخترش را که خوابیده بود بیدار کرد و از او خواست که برای خشنودی دل آن دختر النگویش را در بیاورد تا به آن پیرمرد بدهد! سپس آخوند النگو را گرفت و برای آن پیرمرد آورد تا بلکه دخترش دلشاد شود.20
و خلاصه آنکه آخوند ملا علی همدانی یکی از مردمی ترین و خاکی ترین و بی تکلّف ترین مرجعی بود که می شود تصوّر کرد درِ خانه اش همیشه به روی مردم باز بود.


رسیدگی به فقرا به دستور حضرت ولی عصر علیه السلام
مرحوم آخوند دارای مقامات والای عرفانی بود و کرامتهای زیادی را به وی نسبت می دهند که از جمله حجت الاسلام قرائتی می گوید: «من به همراه چند نفر به دیدار حضرت آیت الله آخوند ملاعلی معصومی همدانی رفتیم و ساعتی که در خدمت ایشان بودیم، می دیدیم مرتب خادم آقا می آید و اظهار می کند که فقیر در خانه است و پول می خواهد. آخوند هم مرتب دست می کرد و از زیر تشک خود یک اسکناس پنج تومانی بیرون آورده، به خادم می داد تا اینکه آخوند از جای خود حرکت کرد و بیرون رفت. یکی از همراهان خواست بداند که در زیر این تشک چقدر پول است. وقتی تشک را بلند کرد، دید چیزی نیست. فکر کردیم که پول تمام شده است. آیت الله آخوند تشریف آورد و روی آن تشک نشست. مجدداً خادم آمد برای فقرا پول خواست. آخوند دست برد از زیر تشک پنج تومانی را بیرون آورده، به خادم داد و این مسئله چند مرتبه تکرار شد. بالاخره آن رفیق طاقت نیاورد و سرّ این مطلب را از آخوند خواست و اظهار کرد که من دیدم زیر تشک پولی نبود و ما متحیریم که این پولهای فراوان از کجا به دست شما می رسد که به چشم ما دیده نمی شود! آخوند فکر کرد، بعد فرمود: من دستور العملی را انجام دادم که هر کس آن را تا چهل روز انجام دهد، روز چهلم به خدمت امام زمان علیه السلام شرفیاب می شود. من مشغول انجام آن عمل شدم؛ ولی نتوانستم کامل انجام بدهم. شب روز چهلم در عالم رؤیا دیدم مرحوم حاج شیخ عبد الکریم حائری رحمه الله در یکی از خیابانهای شهر راه می رفت و فقرای زیادی دنبال ایشان بوده، از حاج شیخ پول می گرفتند. در این میان حاج شیخ چشمش به من افتاد، فرمود: من از طرف حضرت بقیۀ الله علیه السلام دستور می دهم که به فقرا توجه نموده و آنها را دست خالی برنگردانی. از آن وقت من مطمئنم که امام زمان علیه السلام خود مسئول این بودجه است و این از برکت وجود آن حضرت است.»21


سلام مرا به آخوند همدانی برسانید
از حاج شیخ اسماعیل نمازی شاهرودی نقل شده است که: «ما در میان بیابان و شن زار در مکه گرفتار شده بودیم و راه را هم گم کرده بودیم. از طرفی تشنه هم بودیم و ماشین مان هم سوخت نداشت. من رفتم یک جای بلند و دو رکعت نماز امام زمان علیه السلام خواندم. در این بین عربی را دیدم که آمد، و به من گفت: حاج شیخ اسماعیل! چه شده است؟ گفتم: راه را گم کرده ایم. گفت: من بلدم. گفتم: ماشین ما هم بنزین ندارد. گفت: چیزی نیست. ظرف آبی داشت، به همه آقایان آب نوشاند و همه سیراب شدند، سپس فرمود: سوار شوید. سوار شدیم. ماشین را روشن کردیم و حرکت نمودیم و با هم می آمدیم. پرسید: شما مقلّد چه کسی هستید؟ گفتیم: حاج سید ابوالحسن اصفهانی رحمه الله . گفت: سلام مرا به ایشان برسانید! بعد سؤال کرد: آخوند ملا علی همدانی را می شناسید؟ گفتم: شخصاً نمی شناسیم؛ اما از مشاهیر علماست. فرمود: سلام مرا به ایشان برسانید! و از نظر غایب شد.»22

گوهری ناب
از مرحوم آخوند همدانی سخنان حکیمانه ای به یادگار مانده است که در اینجا به چند نمونه از آنها اشاره می شود:
1. اگر خواستی منبری شوی، دو چیز را فراموش نکن: اول به همان قصد و نیّت دو رکعت نماز برای خدا می خوانی و به همان نیّت منبر برو. دوم، بدان مردمی که پای منبر تو نشسته اند، شریف ترین عضوشان که مغز است، در اختیار تو قرار داده اند، ببین چه به مغز مردم می ریزی؟


2. معظّم له مکرر در منبر می فرمود: خدایا! اگر خواستی آخوند ملا علی را به جهنم ببری، از جلوی روی مردم مبر، تا بگویند: عجب! آخوند را هم می برند؟ بار خدایا! تو را سوگند می دهم به مقام والای اهل بیت علیهم السلام آبروی همه دوستان و شیعیان امیر مؤمنان علیه السلام و دودمان گرامی ایشان را با لطف و عنایتت در دنیا و آخرت حفظ بفرما. آمین یا رب العالمین!


3. برای برطرف شدن ناملایمات و حوادث ناگوار و برای برآورده شدن حوایج باید به حضرت زهرا علیها السلام توسّل پیدا کرد و 530 مرتبه صلوات ایشان را بخوانید: «اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی فَاطِمَۀَ وَ اَبِیهَا وَ بَعلِهَا وَ بَنِیهَا وَ السِّرِّ المُستَودَعِ فِیهَا بِعَدَدِ مَا اَحَاطَ بِهِ عِلمُکَ.»


4. آخوند به هنگام استخاره کردن این دعا را می خواند: «اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی فَاطِمَۀَ وَ أَبِیهَا وَ بَعلِهَا وَ بَنیهَا وَ السِّرِّ المُستَودَعِ فِیهَا.» و نیز همواره در سجده عرضه می داشت: «اَللَّهُمَّ اَخرِج حُبَّ الدُّنیا مِن قُلُوبِنا و زِد قُلُوبَنَا مَحَبّۀَ أمِیرِالمُؤمِنین علیه السلام » وقتی از محضر ایشان سؤال می شد که این دعاهایی که می خوانید از چه مدرکی نقل می کنید، می فرمودند: شما از سینۀ «علی بن ابراهیم» نقل نمایید! (اسم پدر بزرگوارشان ابراهیم بود).


5. طلبه ای که در دوران طلبگی نماز شب نخواند، به جایی نخواهد رسید.23


برخی از اوصاف آخوند ملاعلی
مرحوم آخوند دارای اوصاف و خصوصیات فراوانی بودند که فقط برخی از آنها از زبان آیت الله نوری همدانی اشاره می کنیم: «از مزایای آخوند این بود که قدر اوقات را می دانست. جدّی بود. از پنج دقیقه وقت هم استفاده می کرد. معمولاً هر کجا می رفت، کتابی زیر بغلش بود. با طلاب خیلی گرم می گرفت. این عجیب بود که شهریۀ آنها را خودش می داد و از مشکلاتش سؤال می کرد و وقتی می دید طلبه ای نیازمند است و احتیاج بيش تری دارد، بيش تر شهریه می داد. آخوند به غربا توجه داشت. به حجره ها می رفت، می نشست، و صحبت می کرد. ایشان وقت معین نمی کرد. صبح که می شد، در حیاط باز بود. هر کس، هر وقت می آمد، ایشان می نشست. اگر سؤالی داشت، می پرسید و ایشان پاسخ می داد واگر مشکلی داشت، ایشان برای رفع مشکل اقدام می کرد. این نشست تا ظهر ادامه داشت و بعد از ظهر از ساعت 3 در را باز می گذاشت تا هر کس هر کاری دارد مراجعه کند. مردم دار بود. از لحاظ اخلاقی و اخلاص و توجه به خدا و ائمه اطهار علیهم السلام خیلی عجیب بود. در آخر درسش هم به بعضی از شاگردهایش می فرمود مصیبت می خواندند و همیشه طلاب را نصیحت می کردند.»
تجلیل از علما و بزرگانی همانند آیات امام راحل رحمه الله ، سید محمدتقی خوانساری رحمه الله و... و امتناع از انتشار رسالۀ علمیۀ خود، تهجّد و شب زنده داری، مداومت به ذکر، دعا و مناجات سحرگاهی، حفظ قداست روحانیت، عشق و ارادت به خاندان رسالت علیهم السلام به ویژه به حضرت ولی عصر علیه السلام از خصوصیات ایشان بود، و نیز ایشان عالمی جامع، متواضع، و کم نظیر بود. هیچ گاه به خاطر مقام خواهی و ریاست طلبی با رقبایش در نیفتاد و حتی از آنان به نیکی نام می برد. هم چنین از سجایای بسیار ظریف مرحوم آخوند که در دیگران کمتر دیده می شود، لطایف و ظرافت گوییهای علمی و ادبی وی بود که در موقع مناسب می گفت و گاهی در مباحثات عقیدتی با همین لطیفه ها طرف را محکوم می کرد.


آخوند و نهضت امام خمینی قدّس سرّه
آخوند ملاعلی همدانی یکی از علمای مؤثر در مبارزه با رژیم ستمگر پهلوی بود. تحرکات و تلاشهای وی در زمینه سازی برای پیروزی نهضت امام خمینی قدّس سرّه در صفحات زرّین تاریخ انقلاب اسلامی ثبت است. آخوند در یاری رساندن به انقلابیون تمام همّتش را به کار گرفت که چند نمونه از شیوه های این عالم ظلم ستیز را یادآور می شویم:
1. علاقه و ارتباط نزدیک با امام خمینی قدّس سرّه : از آنجایی که این عالم وارسته از امام خمینی قدّس سرّه شناخت کاملی داشت، از نهضت آن بزرگوار حمایت می کرد. وی در تجلّی از امام می گفت: حاج آقا روح الله صفحه ای را در تاریخ به نام خود گشود. و هنگامی که به وی گفته شد: چرا شما مثل آقای خمینی عمل نمی کنید؟ او متواضعانه پاسخ داده بود: کار آقای خمینی درست است؛ ولی آن کار از عهدۀ ما برنمی آید.»
آیت الله جعفر سبحانی حفظه الله می گوید: «در مسافرتی که با حضرت امام قدّس سرّه به همدان داشتیم، از آخوند شنیدم که گفت: ای کاش همۀ کسانی که به همدان می آیند نظیر حاج آقا روح الله باشند.» امام خمینی قدّس سرّه نیز متقابلاً به این یار قدیمی و هم دورۀ تحصیلی خود عشق می ورزید. هنگامی که از ایشان پرسیده بودند: مقلدان شما وجوه شرعیه را چگونه بدست مرجع شان برسانند؟ فرموده بود: «جایی که آخوند هست، وجوهات شرعیه را برای من نفرستید.»


ای سلمان کمی سریع تر!

آیت الله صابری همدانی با بیان تأثیرپذیری آخوند ملا علی از استادش مرحوم حائری رحمه الله در بُعد سیاسی و اجتماعی و احتیاط کاری شدید آن مرحوم در دوران رژیم طاغوت می نویسد: «مرحوم آخوند همدانی مانند عموم شاگردان آیت الله حائری رحمه الله محتاطانه عمل می کرد و این احتیاط کاری شاید از زندگی دوران خفقان آوری مثل دوران حکومت استبدادی رضا خان نشأت گرفته بود.»24
2. طاغوت زدایی: آخوند همدانی در فرصتهای مختلف، خشم خود را از طاغوت و مظاهر آن اظهار می کرد. داستان زیر نشانگر این واقعیت است:
افتتاح درمانگاه سمیعی واقع در نزدیکی منزل ایشان به عهدۀ آخوند همدانی گذاشته شده بود. یکی از عوامل رژیم پهلوی با صدای بلند گفت: حضرت آیت الله! به نام نامیِ اعلی حضرت افتتاح کنید. مرحوم آخوند فرمود: به نام نامیِ حضرت ولی عصر علیه السلام افتتاح می کنم.
25
هیچ گاه آیت الله آخوند به دیدار شاه نرفت و هدایای او را نپذیرفت و نقشه های ساواک برای کاهش قدرت و نفوذ آخوند ملا علی همواره با ناکامی مواجه بود. یکی از فرزندان آن بزرگوار به نام حسن معصومی در پیکار با رژیم ستم شاهی در سال 1353 به درجۀ رفیع شهادت رسید. مرحوم آخوند در جریان دستگیری حضرت امام رحمه الله و مهاجرت علمای شهرستانها به تهران، درسال 1342 ش به تهران آمد. نامه ها و اعلامیه ها و امضای آن بزرگوار که در رأس جامعۀ روحانیت همدان قرار داشت، در مجموعه اسناد انقلاب اسلامی آمده است.26


غروب غم انگیز
سرانجام این فقیه وارسته در اول مرداد سال 1357 ش در لندن درگذشت و پیکر پاکش که هم زمان با اوج گیری مبارزات ملت مسلمان ایران بود، به ایران منتقل شد و توسط دهها هزار نفر از مردم همدان در باغ بهشت آن شهر به خاک سپرده شد. مزار این شخصیت ملکوتی زیارتگاه عاشقان اهل بیت علیهم السلام است.27

فهرست منابع
1. تاج لنگرودی، محمد مهدی، گفتار وعاظ، انتشارات ممتاز، تهران، 1382ش.
2. جرفادقانی، م، علمای بزرگ اسلام از کلینی تا خمینی، انتشارات معارف اسلامی، قم، 1364ش.
3. جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، زیر نظر پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام ، انتشارات نور السجاد، قم، 1384ش.
4. دوّانی، علی، نهضت روحانیون ایران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1377ش.
5. ریحان یزدی، سید علیرضا، آیینه دانشوران، با مقدمه و تعلیقات اضافات ناصر باقری بیدهندی، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی، قم، 1372ش.
6. شاکر برخوردار، فرید، آداب الطلاب، شرح زندگانی مجتهدی تهرانی، قلم گستر، تهران، 1379ش.
7. شریف رازی، محمد، آثار الحجۀ، مؤسسه دار الکتاب، قم، 1332ش.
8. قاسمی، علی، رستگاران، انتشارات هنارس، قم، 1388ش.
9. قنبری، محمد، همچو سلمان سیری در زندگانی مرحوم آیت الله آخوند ملا علی معصومی همدانی، انتشارات نهاوندی، قم، 1377ش.
10. گروهی از نویسندگان ماهنامه کوثر، ستارگان حرم، انتشارات زائر، قم 1377ش.
11. مجله حوزه، ش 126، بهمن 1383.
12. نور علم، نشریه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ش 46، شهریور سال 1371ش.
13. نوری همدانی، حسین، اسلام مجسم علمای بزرگ اسلام، انتشارات مهدی موعود، قم، 1384ش.
پی نوشت:
1) شرح حال اساتید فرزانه آخوند ملا علی همدانی در منابع ذیل آمده است:
1ـ همچو سلمان، سیری در زندگانی مرحوم آیت الله آخوند ملا علی معصومی همدانی، محمد قنبری، انتشارات نهاوندی، قم، 1377؛ 2ـ ستارگان حرم (27 جلدی)، گروهی از نویسندگان ماهنامه کوثر، انتشارات زائر، قم، 1377؛ 3ـ گلشن ابرار (9جلدی)، گروهی از محققان حوزۀ علمیه قم، پژوهشکده باقر العلوم علیه السلام ، انتشارات نور السجاد، قم، 1384.
2) شرح حال مرحوم آخوند همدانی و شاگردان وی علاوه بر منابع پیشین: خاطرات آیت الله صابری همدانی، سید مصطفی صادقی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1383؛ حجت الاسلام غلامحسین جعفری همدانی به روایت اسناد، اکبر خوش زاد، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1385؛ نور علم، نشریه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دوره چهارم، شماره دهم (46) شهریور 1371؛ مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ابراهیم زنگنه، انتشارات قدس رضوی مشهد؛ آداب الطلاب، شرح زندگانی شیخ احمد مجتهدی تهرانی، شاکر برخوردار فرید، قلم گستر، تهران، 1379؛ مجله حوزه، ویژۀ حضرت آیت الله حاج شیخ عبد الکریم حائری رحمه الله ، شماره 126، بهمن و اسفند 1383؛ علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی م ـ جرفادقانی، انتشارات معارف اسلامی، قم، 1364. آثار الحجه، محمد شریف رازی، ج 2، ص 378، مؤسسۀ دارالکتاب، قم، 1332؛ آیینه دانشوران، سید علیرضا ریحان یزدی، با مقدمه، تعلیقات واضافات ناصر باقری بیدهندی، انتشارات کتابخانه، آیت الله مرعشی، قم، 1372 ش، ص 85.
3) مجله حوزه، شماره 126، سال 21، بهمن و اسفند 83، ص 164.
4) رستگاران، به کوشش علی قاسمی، ص 133.
5) جهت تفصیل خدمات آخوند ملا علی همدانی بنگرید به کتاب: همچو سلمان سیری در زندگانی مرحوم آیت الله آخوند ملا علی معصومی همدانی، محمد قنبری.
6) همچو سلمان، محمد قنبری، ص 53.
7) نور علم، نشریه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ش 46، مرداد و شهریور 1371، ص 63.
8) اسلام مجسم علمای بزرگ اسلام، حسین نوری همدانی، ص 550.
9) همان، ص 564، به نقل از مجلۀ حوزه، شماره‌های 6، 7، 10.
10) همان، ص 551.
11) رستگاران، به کوشش علی قاسمی، ص 136.
12) اسلام مجسم علمای بزرگ اسلام، حسین نوری همدانی، ص 553.
13) همان، ص 549.
14) گفتار وعاظ، محمدمهدی تاج لنگرودی واعظ، ج 5، ص 17ـ 16.
15) همچو سلمان، قنبری، ص 90.
16) همان، ص 79.
17) همان، ص 91.
18) همان، ص 86.
19) گفتار وعاظ، محمدمهدی تاج لنگرودی، ج 5، ص 302.
20) رستگاران، ص 138.
21) همان، ص 141.
22) همان، ص 142.
23) همان، ص 144ـ 143.
24) خاطرات آیت الله صابری همدانی، تدوین سید مصطفی صادق، صص 28ـ 26، با تلخیص مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، 1383.
25) گلشن ابرار، جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، ص 514ـ 512.
26) نهضت روحانیون ایران، علی دوانی، ج 4، صص 127، 128، 261، 407، 423، 441، 499، 500.
27) روزشمار شمسی، علی حائری و همکاران.

منبع: ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره155.

1 نظر

  • لینک نظر سارا دوشنبه ۱۹ مرداد ۱۳۹۴ ساعت ۰۹:۴۹ نوشته شده توسط سارا

    لندن چرا؟امام که پاریس بود!

نوشتن نظر

جستجو

اوقات شرعی